هنر ایران در عصر سلجوقی | تاریخ هنر ایران ۹

می‌دونین معماری ایران تو قرن چهارم تا ششم و عصر سلجوقی چه تغییراتی کرد؟ یا چه هنرهایی توی کتاب آرایی اون زمان به کار می‌رفت؟ ویژگی‌های نگارگری اون دوران چیا بود؟ از پارچه بافی و فلزکاری و سفالگری اون زمان چیزی می‌دونین؟ سلام مهیار ضیائی هستم و با نهمین قسمت برنامه تاریخ هنر ایران در سایت لیلیکی با شما هستم تو این قسمت قراره در مورد هنر ایران از قرن چهارم تا ششم هجری بدونیم.

عصر طلایی هنر با تنوع حکومت‌ها از آلبویه تا عصر سلجوقی

اگه بخوام یه کلیت راجع به هنر ایران توی قرن چهارم تا ششم هجری بگم. باید بگم که تو این دوران حکومت‌های خیلی مختلفی از آله بویه آله زیار و سلجوقیان گرفته تا یه سری حکومت‌های متفرقه محلی به وجود اومدن. و این باعث شد که آثار خیلی زیادی از اون دوران باقی بمونه. این دوران مهم‌ترین دوران همزمانی ادبیات فارسی و هنر اسلامیه که توی این دوران آثار خیلی زیبا و جالبی به وجود اومد. تو این دوران مسجد سازی هم با شیوه و سبک های جدید ظاهر شد. و همزمان با اوج هنر معماری هنر فلزکاری و سفالگری و کتیبه نگاری و کاشی و نقاشی و کتاب‌ آرایی و بافت هم گسترش پیدا کرد. این هنرها در اصل باقی‌مونده همون سنت‌های قدیمی باقی‌مونده توی فارس و خراسان بودن که تونست یه پیوندی بین گذشته و اون زمان ایجاد کنه.

نوآوری‌های معماری مذهبی در عصر سلجوقی

مهم‌ترین تحول معماری اون زمان تلفیق گنبد و ایوان و تبدیل مسجدهای شبستانی به ایوانی. ساخت بناهای چهار ایوانی قوس های جناغی یا تیزه دار بود. خیلی به آجرکاری و ساخت مناره و برج‌های آرامگاهی و کاربرد کاشی تک لعاب و گچ بری و ساخت روک اهمیت می‌دادن. روک یه جور گنبد مخروطی مثل آرامگاه قابوس و شمگیر توی گنبد کاووس. مسجدا هم همون طور که گفتیم از دو ایوانه به چهار ایوانه تغییر کردن. مثل مسجد جامع زواره اصفهان. و این الگوی مسجد سازی الهام‌بخش بناهای دیگه هم شد.

برج‌های آرامگاهی و سازه‌های کاربردی در عصر سلجوقی

تو این دوران آرامگاه‌ها رو به صورت برجی می‌ساختند. مثل گنبد کاووس، برج خرقان، گنبد سرخ و کبود مراغه. تو این دوران میل و مناره هم خیلی استفاده کردن. البته ناگفته نمونه که قدمت میل و مناره به خیلی قبل‌تر برمی‌گرده. مثل میل اژدهای ممسنی که برمی‌گرده به دوران اشکانی .میل برای تعیین مسافت توی دوران کهن استفاده میشد و مناره هم محل نور بود و جایی برای روشن کردن آتیش و رسوندن اخبار و دیدبانی.

معماری غیرمذهبی و کتیبه نگاری

البته توجه به معماری غیرمذهبی هم با توجه به نیازهای فرمانرواها و تجارت هم وجود داشته. مثل کاخ‌ها و کاروانسراهای که ساخته شده و همون فنون طاق سازی و گنبد توش استفاده شده. کلی هم کتیبه نگاری تو بخش‌های مختلف بناها به کار رفته که هم جنبه تزیینی داشته هم کاربردی.

شکوفایی کتاب‌آرایی و خوشنویسی در عصر سلجوقی

اما یکی از شکوفایی های عظیم این دوران کتاب‌آرایی بود. تذهیب و خوشنویسی توی تزئین قرآن و کاربرد کتاب آرایی توی آثار ادبی واقعاً قابل توجه. توی این دوران همه کتابا دارای جلد چرمی شدن. خوشنویسی با ظهور ابن بواب رونق و شکوه پیدا کرد. نقاشی و مصورسازی دیگه نه تنها توی نسخه‌های خطی بلکه توی دیوارنگاری و کنده‌کاری و سنگ‌ها و فلزکاری و اینا هم به کار رفت. اینجوری شد که دیوارا و سفال 7پها و نسخه‌های خطی همه با یه شیوه یکسان آراسته می‌شدن.

ویژگی‌های نقاشی و نگارگری در عصر سلجوقی

از مهم‌ترین ویژگی های نگارگری اون زمان میشه به استفاده از رنگ سرخ برای پر کردن زمینه با نقش‌های اسلیمی، لباسهای بی‌ چروک و استفاده از نقش انتزاعی گیاهان اشاره کرد. پیکره‌های قدکوتاه صورت‌هایی تمام رخ با دهن تنگ و چشم مورب. و قلم گیری هم از ویژگی‌های دیگه نقاشیست. اولین نمونه نقاشیهای کتاب این دوران هم قابوسنامه است. اما معروف‌ترین کتاب ورقه و گلشاه که پیوند شعر و نقاشی توش کاملاً دیده میشه.

هنر پیشرفته بافندگی و پارچه‌بافی

توی این دوره بافندگی پارچه‌های نقشدار هم خیلی رشد می‌کنه. توی نقششون نقش درخت مقدس و تاک پیچاپیچ و نخل و خوشنویسی و هیکلی نرم و لطیف جانوران و صورت‌های متین انسانی خیلی به چشم میاد. پارچه‌هایی که اکثراً ابریشمی بودن و سنت‌های پارچه بافی ساسانی توش دیده میشد. این پارچه‌ها معمولاً با کاربردهای مختلف و رنگ‌های متنوع که نشون میده اون زمان مهارت رنگرزی خوبی داشتن تولید میشد.

فلزکاری و سفالگری پیشرفته

فلز کارای این دوره هم اشیای فلزی و به شیوه‌های مختلفی می‌ساختند. بیشترین شکل و نقش‌های به جامونده هم نقش‌های جانوری پرنده‌ها و موجودات تلفیقی سفالگری هم تو این زمان هم از لحاظ کیفیت هم از لحاظ کمیت پیشرفت می‌کنه. پخت سفالهای خاص و پوست تخم‌مرغی با لعاب شفاف قلیایی و طرح‌های ظریف شاخ و برگ گیاهی به وجود اومد. وجود ظرف‌های مینایی تو این دوران هم نشون میده نقاش و سفال گرا همکاری نزدیکی با هم داشتن. و موضوع بیشتر نقاشی‌های سفالها مجالس بزم و رزم و داستانهای ادبیات بود.

خب به پایان نهمین برنامه تاریخ هنر ایران رسیدیم. امیدوارم لذت برده باشید و اطلاعات خوبی به دست آورده باشید. هدف برنامه تاریخ هنر ایران اینه که هنر ایران رو به خوبی بشناسیم و به خوبی بشناسونیم. پس تا قسمت بعدی برنامه خدانگهدار.