هنر دوره مهاجرت و تأثیر آن بر تمدن‌های بعدی | تاریخ هنر ایران قسمت سوم

سلام، مهیار ضیائی هستم با سومین قسمت از برنامه تاریخ هنر ایران. اگر به تاریخ و هنر ایران علاقه دارید، این ویدیو را لایک کنید، ما را دنبال کنید و زنگوله را فعال کنید تا قسمت‌های بعدی را از دست ندهید. امروز قرار است درباره هنر دوره مهاجرت صحبت کنیم و بررسی کنیم که چگونه این دوران بر هنر و فرهنگ ایران تأثیر گذاشته است. با من همراه باشید!

جدول خلاصه هنر دوره مهاجرت

عنوان	توضیحات
دوره زمانی	حدود ۱۴۰۰ قبل از میلاد تا اوایل دوره هخامنشیان (عصر آهن)
علت نام‌گذاری	ورود مهاجران هندواروپایی به ایران و شکل‌گیری فرهنگ‌های جدید
مهم‌ترین تمدن‌ها	حسنلو، زیویه، مارلیک، املش، سیلک، تپه گیان، خوروین، لرستان
ویژگی‌های معماری	خانه‌های ستون‌دار، قلعه‌های سنگی، مقبره‌های سنگی
مهم‌ترین آثار هنری	جام طلایی حسنلو، سپر طلایی زیویه، اشیای مفرغی لرستان، مجسمه‌های حیوانی
ویژگی‌های سفالگری	سفال‌های خاکستری، قرمز و نخودی، ظروف پایه‌دار، طرح‌های حیوانی
نمونه‌های مهم آثار مفرغی	پلاک‌های طلایی، ظروف تزئینی، مجسمه‌های جانوری و انسانی، وسایل زینتی اسب
ارتباط با تمدن‌های دیگر	تأثیر از اورارتو، آشور، عیلام و تأثیرگذاری بر هنر مادها و هخامنشیان
میراث و تأثیرات بعدی	تأثیر بر معماری و هنر هخامنشی، نقش حیوانی در هنر ساسانی، تأثیر بر تدفین و سفالگری مادها

دوره مهاجرت در ایران

در نیمه دوم هزاره دوم قبل از میلاد، فلات ایران به‌خصوص مناطق غربی و جنوبی رشته‌کوه‌های البرز، پذیرای اقوامی مهاجر شد که از شمال شرقی و شرق دریای خزر وارد ایران شده بودند. زبان این اقوام از خانواده هند و اروپایی بود و آن‌ها به‌تدریج در مناطقی مانند حسنلو در جنوب دریاچه ارومیه، خروین در دشت زوین، سیلک در کاشان، تپه گیان در نهاوند، تمدن املش و تپه مارلیک در گیلان و همچنین لرستان ساکن شدند.

تحولات تدفین در دوره مهاجرت

یکی از تغییرات مهمی که این اقوام به وجود آوردند، شیوه تدفین بود. اقوام پیش از مهاجران، مردگان خود را در کف خانه‌هایشان دفن می‌کردند، اما با ورود مهاجران، سنت جدیدی شکل گرفت و مردگان خارج از محل سکونت دفن شدند.

دوره‌های هنر دوره مهاجرت (عصر آهن)

دوره مهاجرت به سه بازه زمانی تقسیم می‌شود که تحت عنوان عصر آهن شناخته می‌شود:

۱. عصر آهن اول (حدود ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ قبل از میلاد)

در این دوره، سفال‌های خاکستری، قرمز و نخودی رواج داشتند، اما سفال‌های خاکستری و سیاه بیشتر در مناطق غربی ایران دیده می‌شدند. از لحاظ شکل، ظروف متنوعی ساخته می‌شدند، مانند:

• سه‌پایه
• جام‌های پایه‌دار و دسته‌دار
• کاسه‌های ساده و پایه‌دار
• ظروف سفالی با طرح‌های پیچیده و دسته‌های خاص

برخی از این ظروف به شکل پرندگان و حیوانات ساخته می‌شدند که نشان‌دهنده پیوند عمیق این اقوام با طبیعت و نمادگرایی آن زمان بود. این سفال‌ها اغلب در مراسم تدفین همراه با سلاح، جواهرات، مهره‌های تزئینی و اتصالات فلزی کوچک قرار داده می‌شدند.

یکی از نقاط مهم این دوره، تپه مارلیک است که آثار هنری شاخصی مانند:

• ظروف طلایی و نقره‌ای و مفرغی
• نقوش جانوران افسانه‌ای مثل گاو بالدار را شامل می‌شود که نشان از هنر غنی این منطقه دارد.

۲. عصر آهن دوم (۱۲۰۰ تا ۸۰۰ قبل از میلاد)

در این دوره، سفال‌های خاکستری همچنان رایج بودند. برخی از آثار شاخص این دوره در سیلک کاشان کشف شده‌اند که شامل:

• ظروف منقاردار، دهان‌گشاد و پایه‌بلند
• تزئینات جانوری و نقوش قرمز روی زمینه کرم

در تپه حسنلو نیز مجموعه‌ای از ساختمان‌های ستون‌دار یافت شده است که نشان از شکل‌گیری الگوی معماری ستون‌دار دارند. این معماری بعدها در دوره هخامنشیان تکامل یافت و به‌عنوان یک سبک برجسته در معماری ایرانی مطرح شد.

یکی از مهم‌ترین آثار این دوره جام طلایی حسنلو است که از نظر هنری سبک مستقل و منحصر‌به‌فرد خود را دارد.

۳. عصر آهن سوم (۸۰۰ تا ۵۵۰ قبل از میلاد)

در این دوره، تمدن‌های مهمی مانند زیویه (نزدیک سقز در کردستان) شکوفا شدند. مهم‌ترین ویژگی این تمدن، وجود یک بنای حکومتی روی تپه‌ای محصور با دیوارهای بلند و پلکان‌های سنگی بود.

آثار مهم تمدن زیویه:

• عاج‌های حکاکی‌شده
• سپر طلایی با نقوش حیوانات افسانه‌ای
• پیکره‌های انسانی بالدار
• دیگر اشیای طلایی و نقره‌ای

تحقیقات نشان داده است که زیویه و حسنلو ارتباط فرهنگی و هنری نزدیکی با یکدیگر داشته‌اند.

هنر مفرغ‌کاری در لرستان

در لرستان، آثار مفرغی برجسته‌ای کشف شده‌اند که نشان‌دهنده مهارت بالای صنعتگران این دوره است. موضوعات اصلی این آثار شامل:

• جانوران طبیعی و افسانه‌ای
• پیکره‌های انسانی با ویژگی‌های خاص مانند بینی نوک‌تیز، چشمان کروی و گوش‌های برجسته
• ترکیب فرم‌های حیوانی و انسانی با حلقه‌هایی که به انتهای اندام‌ها متصل می‌شوند

یکی از مهم‌ترین اشیای کشف‌شده در لرستان، تجهیزات تزئینی و کاربردی مخصوص اسب‌ها بود که مهارت فلزکاری هنرمندان این منطقه را نشان می‌دهد.

تأثیر هنر دوره مهاجرت بر تمدن‌های بعدی

هنر دوره مهاجرت تأثیرات عمیقی بر دوره‌های بعدی گذاشت، به‌خصوص در:

• پیشرفت معماری ستون‌دار در دوره هخامنشی
• رشد هنر فلزکاری و مفرغ‌کاری در ایران باستان
• گسترش نمادهای جانوری و افسانه‌ای در هنر ایرانی
• شکل‌گیری سبک‌های مختلف تدفین و باورهای آیینی

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

دوره مهاجرت در ایران، نقطه عطفی در تاریخ هنر این سرزمین بود. ورود اقوام جدید باعث تغییرات اساسی در سفالگری، معماری، فلزکاری و آیین‌های تدفین شد. این تحولات نه‌تنها سبک‌های هنری ایران را متحول کرد، بلکه پایه‌گذار بسیاری از ویژگی‌های هنری تمدن‌های بعدی شد.

به پایان سومین قسمت از برنامه تاریخ هنر ایران رسیدیم. امیدوارم از این قسمت لذت برده باشید و اطلاعات مفیدی کسب کرده باشید. هدف ما این است که تاریخ و هنر ایران را به خوبی بشناسیم و به دیگران بشناسانیم. پس اگر به این موضوعات علاقه دارید، ما را دنبال کنید و منتظر قسمت‌های بعدی باشید!

سوالات متداول درباره هنر دوره مهاجرت

1. دوره مهاجرت چه زمانی در ایران رخ داد؟

دوره مهاجرت در ایران از حدود ۱۴۰۰ سال قبل از میلاد آغاز شد و تا اوایل دوره هخامنشیان ادامه یافت. این دوره به عصر آهن نیز معروف است و به سه بخش عصر آهن I، عصر آهن II و عصر آهن III تقسیم می‌شود.

2. چرا به این دوره، دوره مهاجرت گفته می‌شود؟

زیرا در این بازه زمانی، گروه‌هایی از مهاجران هندواروپایی از شمال شرقی و شرق دریای خزر وارد ایران شدند و در مناطق مختلف فلات ایران سکونت گزیدند.

3. مهم‌ترین مناطق باستانی این دوره کدام‌اند؟

برخی از مهم‌ترین مناطق این دوره عبارت‌اند از:

• حسنلو (جنوب دریاچه ارومیه)
• خوروین (دشت قزوین)
• سیلک (کاشان)
• تپه گیان (نهاوند)
• تمدن املش و تپه مارلیک (گیلان)
• زیویه (کردستان)
• لرستان (غرب ایران)

4. مهم‌ترین ویژگی‌های سفالگری در دوره مهاجرت چه بود؟

سفال‌های این دوره به رنگ‌های خاکستری، قرمز و نخودی بودند. از جمله اشکال رایج سفال‌ها می‌توان به جام پایه‌دار، کاسه ساده و منقاردار، ظرف‌های سه‌پایه و سفال‌های تزئینی به شکل حیوانات اشاره کرد.

5. جام طلایی حسنلو چیست و چه اهمیتی دارد؟

جام طلایی حسنلو یکی از مهم‌ترین آثار هنری این دوره است که در تپه حسنلو کشف شد. این جام دارای نقوش برجسته از صحنه‌های اساطیری و جنگ‌های قهرمانانه است و نشان‌دهنده پیشرفت هنری و فرهنگی ساکنان این منطقه می‌باشد.

6. تمدن زیویه چه نقشی در هنر این دوره داشت؟

زیویه یکی از مهم‌ترین مراکز تمدنی عصر آهن بود که در نزدیکی سقز کردستان قرار داشت. آثار هنری کشف‌شده از این منطقه، مانند سپر طلایی، پلاک‌های حکاکی‌شده و مجسمه‌های بالدار، نشان‌دهنده ارتباط فرهنگی با تمدن‌های اطراف، از جمله اورارتو، آشور و عیلام است.

7. ویژگی‌های آثار مفرغی لرستان چیست؟

آثار مفرغی لرستان از شاهکارهای این دوره محسوب می‌شوند. این آثار شامل مجسمه‌های جانوری و انسانی، وسایل زینتی اسب، ظروف مفرغی و اشیای مذهبی هستند که با دقت و مهارت بالا ساخته شده‌اند.

8. چه تأثیری از هنر دوره مهاجرت در دوره‌های بعدی دیده می‌شود؟

• معماری ستون‌دار تپه حسنلو، مقدمه‌ای برای معماری هخامنشی شد.
• نقوش حیوانی و اساطیری این دوره بعدها در هنر هخامنشی و ساسانی تکرار شد.
• سنت‌های تدفینی و سفالگری عصر آهن، بر هنر مادها و هخامنشیان تأثیر گذاشت.