هنر ایران در ظهور اسلام | تاریخ هنر ایران ۸

می‌دونین ظهور اسلام چه تأثیری توی فرهنگ و تمدن قرن اول تا سوم هجری داشت؟ قدیمی‌ترین مسجدهای دوره اسلامی رو می‌شناسین و می‌دونین معماریش از چه دوره‌ای ریشه گرفته؟ می‌دونین سفالهای دوره اسلامی چه شکلی بودن و چه تزییناتی داشتن؟ در مورد خط و خوشنویسی توی دوره اسلامی چی می‌دونین؟ سلام مهیار ضیایی هستم با قسمت هشتم تاریخ هنر ایران در سایت لیلیکی و تو این قسمت قراره در مورد هنر ایران در ظهور اسلام صحبت کنیم.

شروع شکل گیری هنر ایران در ظهور اسلام

از اینجا به بعد چون تقویم هجری به وجود میاد دیگه سال ها رو میلادی نمیگم و قرن ها رو به صورت هجری میگم که شروعش میشه از سال ۶۲۲ میلادی تو اواخر قرن سوم هجری. آثار فاخر ایرانی میشه گفت تقریباً تو تمام رشته‌های هنری توی جهان اسلام شکوفا شده بود. هنرای کهن احیا شد و هنرای تازه هم ابداع شد و زندگی ملی ایرانی و اون روحیه مستقل دوباره ایجاد شد. شکل‌گیری هنر در ظهور اسلام در واقع ادامه همون سنت‌های قبلی هنری ایرانه. که فقط با باورای اسلامی بنا به نیاز اون زمان مورد استفاده قرار گرفته. مثلاً از زمان پیروزی مسلمونا تا اواخر قرن سوم هجری معماری بر همون اساس معماری ساسانی ادامه پیدا کرد. یعنی همون معماری طاق و ستون‌دار ساسانی فقط به شکل اسلامی.

ساخت مساجد در ظهور اسلام

البته تو اواخر قرن دوم هجری به خاطر نیازای جدید مثل مدرسه و مسجد و آرامگاه آثار منحصر به فرد بنا به نیاز دوره اسلامی به وجود اومد. هنرهای دیگه هم مثل سفالگری و نقاشی و فلزکاری و خوشنویسی هم مورد توجه قرار گرفتن. معماری اسلامی مستقیماً ریشه توی معماری ساسانی داشته و اون اوایل بعضی از کاخ ها و آتشکده‌های ساسانی رو بدون هیچ تغییری کردن مسجد. مثل ایوان مدائن یا آتشکده مسجد سلیمان یا مسجد سنگی دارابگرد. که در اصل آتشکده بودن.

مسجدایی هم که اون اوایل ساخته شد حالت ۴۰ ستونی حیات دار رو به قبله داشت. قدیمی‌ ترینش میشه به مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع شوش، مسجد جامع سیراف و مسجد جامع اصفهان اشاره کرد.

ساخت مدارس در دوره ظهور اسلام

الگوی مدارس توی دوره اسلامی حالت ایوان دار تو چهار طرف حیاط داره که الگوش کاملاً ایرانیه و تلفیقش با مسجد توی سیر تکاملی خودش تبدیل به یه الگوی خیلی جالب و فوق‌‌العاده معماری شد. توی دوره اسلامی استفاده از آجر رو به همه چیز ترجیح دادن. چون هم از چوب بادوام‌تر بود هم از سنگ ارزون‌تر بود. کار کردن باهاشم که مسلماً سریع‌‌تر و انعطاف پذیرتر.

اهمیت ساخت محراب و آرامگاه ها

توی این دوران به ساختن محراب خیلی خیلی اهمیت می‌دادن. یه چیز دیگه هم که خیلی مورد توجه قرار می‌گرفت ساخت آرامگاه‌های گنبددار بود که البته ریشش به همون آتشکده‌های ساسانی برمی‌گشت. قدیمی‌ ترینش آرامگاه امیر اسماعیل سامانیه که وجود ایوان و گنبد رو توش به وضوح می‌بینیم. گنبد نقطه اوج طراحی طاق به شمار میره که توی معماری اسلامی خیلی خیلی پیشرفت کرد. این ویژگی که توی معماری این دوران بود به سبک خراسان معروف شد.

رونق سفالگری در ظهور اسلام

توی دوره اسلامی دوباره اهمیت سفالگری بیشتر از فلزکاری میشه و دوباره تزئینات و ظریف کاری‌های جدیدی به وجود میاد. مثلاً نقاشی زرین فام روی سفال از ابتکارهای هنرمندا تو جایگزین کردن سفال به جای نقره و طلا بود. سفالها بیشتر لاجوردی تیره روی پوشش سفید بودن یا آبی و سبز زمردی. البته توی این دوره تزیین سفال با خوشنویسی هم شروع کردن و ریشش هم که برمی‌گرده به شکل‌گیری هنر خوشنویسی به خاطر نگارش قرآن.

شکل گیری خوش نویسی در دوره ظهور اسلام

همون طور که می‌دونین خوشنویسی خیلی تأثیر عمیقی توی هنر دوره اسلامی داشته و تقریباً توی همه چیز خودشو نشون میده. خط کوفی ۵ قرن به عنوان یه خط تزئینی توی مناطق مختلف به کار رفته. البته هنرمندای ایرانی کلی اصلاحش کردن و با سیر تکاملی خطایی مثل محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقا و توقیع به وجود اومد.

نقاشی های سفالی در دوره ظهور اسلام

توی این دوره فلزکاری باقی مونده از دوره ساسانی هم ادامه پیدا کرد و کلی ظرفای باشکوه و بزرگ تولید شد. اما اثری از مصورسازی کتاب دیگه تو اون دوران نمی‌بینیم و آخرین بازمانده همون کتاب ارژنگ یا ارتنگ مانیه. فقط یه سری دیوارنگاری های پراکنده و مربوط به دوره اموی و عباسی یا نقاشی‌های روی سفال است که نشون میده نقاشی ساسانی ادامه پیدا کرده. اما منبع مشخصی براش وجود نداره.

خب به پایان هشتمین برنامه تاریخ هنر ایران رسیدیم امیدوارم لذت برده باشید و اطلاعات خوبی در زمینه هنر ایران به دست آورده باشید. هدف برنامه تاریخ و هنر ایران اینه که هنر ایران رو به خوبی بشناسیم و بشناسونیم. پس قسمت بعدی خدانگهدار.