هنر مادها تأثیرات، معماری و گنجینه‌های تاریخی | تاریخ هنر ایران قسمت چهارم

هنر مادها: تلفیق فرهنگ‌ها و شکوه تاریخی

مادها، به عنوان اولین دولت متحد ایران در حدود ۸۰۰ سال قبل از میلاد، نقش مهمی در شکل‌گیری هنر و معماری ایران ایفا کردند. آن‌ها با استفاده از پیوندهای فرهنگی و مشترکات بین اقوام مختلف، به وحدت ملی رسیدند و هنری خلق کردند که تأثیرات آن تا دوره‌های بعدی نیز ادامه یافت. در این قسمت از تاریخ هنر ایران در سایت لیلیکی به بررسی هنر ماد ها می پردازیم.

تأثیرات متقابل هنر مادها با اقوام دیگر

مادها از هنر و معماری اقوام همسایه مانند ایلامی‌ها و سکاها الهام گرفتند. کشف گنجینه‌های تدفینی زیویه نشان داد که مادها تمایل زیادی به ساخت آثار با نقش‌های جانورسان داشتند، که این موضوع تحت تأثیر سکاها (ساکنان شرق دریای خزر) بود. همچنین، هنر فلزکاری مادها از هنر لرستان نیز تأثیر پذیرفته بود.

فلزکاری مادها: گنجینه‌های زیویه و کلاردشت

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای هنری ماد ها، فلزکاری بود. گنجینه زیویه، که در کردستان کشف شد، سرآغاز هنر فلزکاری مادها و هخامنشی‌ها محسوب می‌شود. در این گنجینه، آثاری مانند گردنبند، زره، سنجاق، غلاف شمشیر (همگی از طلا)، گلدان‌های نقره و طلا، و سلاح‌های تزیین‌شده با عاج یافت شده است. نقش‌های حیواناتی مانند بز، شیر، اسب و گاو نر در این آثار به چشم می‌خورد.

علاوه بر زیویه، گنجینه جیهون در کلاردشت مازندران نیز کشف شد که مهم‌ترین اثر آن، جام طلای کلاردشت با نقش برجسته‌های شیر است.

سفالگری مادها: پیشگامی در استفاده از لعاب

اطلاعات دقیقی درباره سفالگری مادها در دست نیست، اما سبک سفال‌های آن‌ها شباهت زیادی به سفال‌های سیلک در هزاره اول قبل از میلاد دارد. مراکز اصلی سفالگری مادها شامل نوشیجان تپه (ملایر)، باباجان تپه (لرستان)، بیستون (کرمانشاه)، زیویه (کردستان) و کلاردشت (مازندران) بود. مادها پیشگام استفاده از لعاب در پوشش ظروف بودند و نقاشی‌هایی از گاو و شاخه‌های گیاهی روی ظروف لعاب‌دار زیویه دیده می‌شود.

معماری مادها: عمارت‌های صفه‌ای و دژهای باشکوه

معماری مادها شامل عمارت‌های صفه‌ای (ساخته‌شده روی سکو) و حفره‌های سنگی بود. این بناها با ترکیب تأثیرات معماری مناطق تحت حکومت مادها و عناصر جدید، به معماری شاخص آریایی تبدیل شدند. مادها به ساخت دژها نیز اهمیت زیادی می‌دادند. نمونه بارز این دژها، دژ اکباتان در همدان است که هفت دیوار مدور به رنگ‌های مختلف داشت.

از دیگر آثار معماری مادها می‌توان به آرامگاه‌های صخره‌ای مانند فخریکا (مهاباد)، دکان داوود (سرپل ذهاب)، دخمه داوود (فارس) و قیزقاپان (عراق) اشاره کرد. نقش‌برجسته‌های اصلی مادها معمولاً بالای این گوردخمه‌ها دیده می‌شود و بیشتر مفاهیم تدفینی دارند.

تأثیر مادها بر هنر هخامنشی

مهم‌ترین عملکرد هنری ماد ها، جذب هنرهای منطقه و تلفیق آن‌ها با میراث فرهنگی خود بود. این تلفیق هنری، پایه‌ای برای شکل‌گیری هنر هخامنشی شد. مادها با الهام از هنر ایلامی‌ها، سکاها و لرستان، هنری خلق کردند که تأثیرات آن در دوره‌های بعدی نیز ادامه یافت.

نتیجه‌گیری:
هنر مادها ترکیبی از تأثیرات فرهنگی اقوام مختلف و خلاقیت‌های هنری خود آن‌ها بود. از فلزکاری و سفالگری تا معماری باشکوه، مادها نقش مهمی در شکل‌گیری هنر ایران ایفا کردند. آثار به‌جای‌مانده از آن‌ها، مانند گنجینه‌های زیویه و کلاردشت، نشان‌دهنده شکوه و تنوع هنری این تمدن باستانی است.

سوالات متداول درباره هنر ماد ها

۱. ماد ها چه کسانی بودند و چه نقشی در تاریخ ایران داشتند؟

مادها اولین دولت متحد ایران بودند که در حدود ۸۰۰ سال قبل از میلاد در غرب فلات ایران شکل گرفتند. آن‌ها با ایجاد وحدت بین اقوام مختلف، پایه‌های اولین امپراتوری ایرانی را بنا نهادند و تأثیرات فرهنگی و هنری عمیقی بر دوره‌های بعدی، به ویژه هخامنشی‌ها، گذاشتند.

۲. مهم‌ترین آثار هنری ماد ها چیست؟

مهم‌ترین آثار هنری ماد ها شامل گنجینه زیویه (شامل گردنبند، زره و ظروف طلایی)، جام طلای کلاردشت، سفال‌های لعاب‌دار و معماری‌های باشکوه مانند دژ اکباتان و آرامگاه‌های صخره‌ای است.

۳. گنجینه زیویه چه اهمیتی دارد؟

گنجینه زیویه یکی از مهم‌ترین کشفیات مربوط به هنر مادها است. این گنجینه شامل آثار فلزی طلا و نقره با نقش‌های حیوانی مانند بز، شیر و اسب است و نشان‌دهنده تأثیرات هنری اقوام همسایه مانند سکاها و ایلامی‌ها بر مادها است.

۴. معماری ماد ها چه ویژگی‌هایی داشت؟

معماری مادها شامل عمارت‌های صفه‌ای (ساخته‌شده روی سکو)، دژهای مستحکم مانند دژ اکباتان و آرامگاه‌های صخره‌ای بود. این معماری‌ها تأثیرات عمیقی بر معماری دوره‌های بعدی، به ویژه هخامنشی‌ها، گذاشت.

۵. آیا ماد ها در سفالگری نوآوری داشتند؟

بله، مادها پیشگام استفاده از لعاب در سفالگری بودند. سفال‌های لعاب‌دار زیویه با نقاشی‌های گاو و شاخه‌های گیاهی نمونه‌هایی از این نوآوری‌ها هستند.

۶. تأثیر هنر ماد ها بر هنر هخامنشی چگونه بود؟

ماد ها با جذب و تلفیق هنر اقوام مختلف، پایه‌های هنر هخامنشی را بنا نهادند. بسیاری از عناصر هنری مادها، مانند فلزکاری، معماری و نقش‌های حیوانی، در هنر هخامنشی ادامه یافت.